Blog

Dit najaar brengt Pfizer een nieuw medicijn op de markt waar patiënten die lijden aan familiaire amyloïd polyneuropathie transthyretine (TTR-FAP) hun hoop op vestigen. “Vandaag zijn de mogelijkheden voor die mensen beperkt; ofwel ondergaan ze een levertransplantatie met een kans op stabilisatie van de ziekte ofwel overlijden ze binnen de tien jaar”, aldus neuroloog Philip Van Damme.

TTR-FAP is een zeldzame erfelijke aandoening waarbij er een mutatie plaatsvindt in het transthyretinegen. “Dat is een gen dat een eiwit codeert dat in de lever gevormd wordt”, vertelt professor Van Damme. “Door een foute codering wordt het eiwit slecht gevouwen en heeft het de neiging om samen te klitten en in de organen neer te slaan (amyloïdose). Veel andere aandoeningen die hierdoor ontstaan zijn niet erfelijk maar in het geval van FAP wel. Wanneer een kind van de vader of de moeder een fout in dit gen erft, dan is dat voldoende om de ziekte te krijgen. Bovendien kunnen er ook nieuwe mutaties ontstaan waardoor mensen van wie de ouders niet aangetast zijn, de ziekte toch krijgen. Dat is een van de redenen waardoor de diagnostiek zo moeilijk is. Het gebeurt vaak dat er op het eerste gezicht immers geen aanwijzingen zijn dat het om aan een erfelijke ziekte gaat.”

Moeilijke diagnostiek

Een bijkomende moeilijkheid is de verschillende symptomen van de aandoening. “Klinisch uit de ziekte zich door aantastingen van de organen. Op neurologische schaal worden de perifere zenuwen beschadigd. Vooral de dunne zenuwvezels, die instaan voor pijnsensatie en temperatuur, zijn gevoelig maar ook het autonoom zenuwstelsel wordt geviseerd.  De patiënt krijgt daardoor bijvoorbeeld last van een veranderend zweetpatroon, hij kan ook moeite ondervinden bij het rechtstaan en hart- en nierproblemen krijgen. Het samenspel van de effecten heeft een heel erg progressief en invaliderend effect. Als er niet wordt ingegrepen sterven de meeste patiënten binnen de tien jaar aan hartfalen.”

“De patiënten komen vaak bij heel verschillende geneeskundige disciplines terecht”, zegt de neuroloog. “We schatten dat er wereldwijd slechts achtduizend mensen aan deze zeldzame en fatale neurodegeneratieve ziekte lijden. In België kunnen we er zelfs moeilijk een aantal op kleven. Ik behandel zelf één patiënt en er is mij nog iemand bekend. In sommige delen van de wereld komt de aandoening evenwel frequenter voor. Dat is bijvoorbeeld het geval in Portugal.  Lang geleden is daar wellicht een mutatie opgetreden die succesvol werd doorgegeven aan de nakomelingen. Omdat dit in een min of meer geïsoleerde populatie gebeurde is een concentratie ontstaan. Omdat er veel Portugezen in Luxemburg leven, komt de aandoening ook daar relatief vaak voor. We weten dat in het kleine land een veertigtal mensen aan de ziekte lijden.”

Al die mensen kijken hoopvol uit tot dit najaar het nieuwe geneesmiddel tafamidis op de markt komt. “In Luxemburg heeft de overheid zelf al gevraagd om het product ter beschikking te stellen en zal de terugbetaling door het ziekenfonds snel kunnen geregeld worden”, zegt Filip Surmont van Pfizer. In België duurt de procedure voor terugbetaling minstens negen maand.”

 Economische en ethische grenzen

Onderzoek naar medicijnen die zeldzame aandoeningen kunnen behandelen is voor geneesmiddelenproducenten vaak economisch oninteressant. Daarom zijn uitzonderingen toegestaan die de ontwikkelingskost drukken. Dat is het geval voor tafamidis. Het medicijn voorkomt dat eiwitten waardoor de pijn bij patiënten afneemt af en het levenscomfort toeneemt.

“Het is heel moeilijk om uitgebreid onderzoek te doen omdat de aandoening zo zeldzaam is”, aldus Filip Surmont van Pfizer.  “De onderzoeksfase wordt normaal afgerond met een klinische fase waarin de nieuwe therapie op werkzaamheid wordt getest. Daartoe worden groepen patiënten verschillend behandeld. Eén deel krijgt de nieuwe therapie, het andere deel krijgt een behandeling met een placebo. Er is in het geval van zeldzame ziektes echter een niet te verwaarlozen ethisch aspect waardoor we onmogelijk met een placebogroep kunnen werken. In plaats daarvan zijn we, zodra duidelijk was dat het medicijn veilig was, bij een groep van een vijfhonderdtal patiënten de behandeling gestart. Die mensen werden op de voet gevolgd. Vier jaar later zijn de resultaten zeer veelbelovend.”